ÖZBEKİSTAN-SEMERKANT-BUHARA

Yaklaşık 30 milyonluk nüfusuyla Türkistan cumhuriyetleri içerisindeki en gözde devletlerden birisi olan Özbekistan Cumhuriyeti, Türkistanın parlayan yıldızlarından birisidir. Özbekistan Tacikistan, Kırgızistan, Afganistan, Kazakistan ve Türkmenistan ile sınır komşusudur. Türkiye’ye uçakla yaklaşık beş saatlik mesafededir. Başkenti Taşkent’tir. Taşkent Türkistan’ın Paris’i olarak bilinmektedir. Yaklaşık beş milyon nüfusu ile Türkistan başkentlerinin en büyüğüdür. Bu bağlam da Özbekistan da Türkistandaki bağımsız Türk devletlerinin en büyüğüdür. Özbek Türkleri bugün için dünyanın değişik ülkelerinde yaşamaktadır. Fakat yoğun olarak yaşadığı yerler Özbekistan dışında Tacikistan ve Afganistan’dır. Özbekistan’da konuşulan dil Özbek Türkçesidir. Özbek Türkçesi, Eski Özbek dili (yanlış bir tabir olmakla birlikte Çağatay Türkçesi) Türkçenin 11. ve 12. yüzyılda Türkçenin Doğu grubunu teşkil etmekteydi. Özbekler ayrı bir millet değil Türktür. Özbek Türkleri bugünkü siyasi sınırlar içinde Karluk, Kıpçak ve Oğuz Türklerinden müteşekkildir. Bu boy dağılımı Özbek Türkçesine de etki etmiştir. Kuzey bölgesi daha ziyade Kıpçak Türkçesi tesirindedir. Taşkent ve Fergana Vadisi Karluk grubu Eski Özbek dilinin devamı niteliğindedir. Oğuz Türkçesinin (Türkiye Türkçesine en yakın olan lehçe) konuşulduğu bölge ise Ürgenç merkezli Harezm bölgesidir. Harezm başkent Taşkent’e yaklaşık 1000 km’dir. Harezm vilayeti Özbekistan’da diğer vilayetlerden hemen hemen her yönden ayrılır. Şöyle bir şey var ki Türkiye ve bilhassa Anadolu Türk insanına en yakın Özbekistan vilayeti Oğuz soylu Harezm sakinleridir. Özbekistan’da Türkiye Türkçesi ile konuşursanız Harezmli olma ihtimaliniz yükselmektedir. Fergana Vadisi esasında Özbekistan’ın temelini oluşturur diyebiliriz. Çünkü esas edebi Özbek Türkçesi Fergana ağzına dayanmaktadır. Fakat daha sonra bazı siyasi nedenlerden dolayı bu durum değişmiş ve Taşkent ağzı edebi Özbek dili için esas alınmıştır. Oysa Taşkent ağzı edebi dile hiç de uygun değildir. Bazı söylem ve ifadeler oldukça bozuk ve anlaşılmazdır. Fergana Vadisi Hokand, Andican, Namangan ve Fergana vilayetlerinden oluşmaktadır. Fergana Vadisi muhafazakâr Özbeklerin yaşadığı bölge olarak da bilinmektedir. Özbekistan’daki gözde bölgelerden birisi de Semerkant ve Buhara vilayetleridir. Semerkant ve Buhara yüzyıllar boyunca ilim ve kültür merkezi olarak insanlığa hizmet etmiştir. Semerkant Emir Timur zamanında başkent olmuştur. Emir Timur Semerkant için deyim yerindeyse elinden geleni yapmış kendini âdeta bu şehre adamıştır. Semerkant ve Emir Timur bütünleşmiştir. Emir Timur tam bir Semerkant aşığıdır. Öyleki bu şehrin imarı için çok çaba harcamıştır. Devrinin en büyük mimar ve ustalarını bu bölgede toplamış ve son derece muazzam sanat eserleri yaptırtmıştır. Özbekler bilim ve sanatta zirveye Emir Timur zamanında ulaşmışlardır. Onun döneminde ilim adamları ve Allah dostlarına ilgi-alaka en üst seviyededir. Semerkant medreseleri hem iç hem de dış yapısı ile dikkatleri üzerine çekmektedir. Göz kamaştırıcı bir mimariye sahip olan medreseler, camiler ve türbeler şehrin ziynetleridir. Semerkant şehrinde hemen hemen her tarafta mavi renkte kök kubbe görmek mümkündür. Medreselerin yarım ağızlı minareleri dikkatleri üzerine çeker. Şehirdeki en görkemli medrese Uluğ Bey medresesidir. Bu medresenin karşısında ve yanında iki tane daha medrese vardır ki bunlar Şirdar ve Tiilekari medreseleridir. Bu bölgeye Registan adı verilmektedir. Pek çok âlim ve diin adamı Semerkant’ta medfundur. İmam Buhari, Ubeydullah Ahrar Taşkendi (ks), İmam Maturidi, Emir Timur, Mirza Uluğ Beg, Seyit Bereke hazretleri vs…

Semerkant’ın en görkemli yapılarından birisi de meşhur padişah Emir Timur’un kabridir. Bu kabre Gur-ı Mir adı verilmektedir. Burası öyle bir kabirdir ki içinde Emir Timur, yakınları ve hocaları yatmaktadır. Çok büyük bir kök kubbe altında yatanlardan birisi de Emir Timur’un şeyhi Seyyit Bereke hazretleridir. Emir Timur şeyhinin ayak ucunda yatmaktadır. Seyyit Bereke hazretleri Nakşibendiyye büyüklerindendir. Emir Timur’un sağında ise Seyyit Ömer hazretleri bulunmaktadır. Çift minareli bu kabir belki de dünyanın en süslü kabirlerinden birisidir. Kabrin kubbesinin içi altın suyu ile bezenmiştir. Son derece göz kamaştırıcı bir mimariye sahiptir.

Semerkant Taşkent’e 300 km uzaklıktadır. Buhara’nın Taşkent’e uzaklığı ise yaklaşık 600 km dir. Buhara ve Semerkant MÖ dönemlerden beri kültür ve ticaret merkezi olarak insanlığa hizmet etmiştir. Özellikle miladi beş ve altıncı yüzyıllarda Soğdlar (Soğdiyanlar) zamanında Türklerin de bu bölgeye gelmeleri ile birlikte Buhara ve Semerkant’ta yeni bir dönem başlamıştır.

Buhara ve Semerkant Türk-İslam kültüründe son derece önemli iki şehirdir. Semerkant Emir Timur zamanında başkent yapılmıştır. Çok sayıda tarihİ ve kültürel mirası barındıran bu şehirlerin bilhassa dinî tasavvufî yönden değeri öne çıkmıştır. Semerkant ve Buhara’da çok sayıda Nakşibendiye tarikatı büyüğünün kabr-i şerifleri bulunmaktadır. Şah-ı Nakşibend (ks), Emir Külal (ks), Ubeydullah Ahrar Taşkendî (ks) bu büyüklerden bazılarıdır.